Động thái đăng ký nhãn hiệu liên quan đến giọng nói và hình ảnh biểu diễn của Taylor Swift đang thu hút sự chú ý của giới pháp lý và ngành công nghiệp sáng tạo. Vụ việc đặt ra nhiều câu hỏi về khả năng bảo vệ danh tính nghệ sĩ trước làn sóng AI tạo sinh và công nghệ deepfake.
Taylor Swift tiếp tục cho thấy vai trò tiên phong trong cuộc đấu tranh bảo vệ quyền lợi của nghệ sĩ khi nộp đơn đăng ký nhãn hiệu đối với các yếu tố nhận diện cá nhân gắn liền với tên tuổi của mình.
Hồ sơ đăng ký bao gồm hình ảnh nữ ca sĩ đang biểu diễn trong bộ bodysuit đính đá đặc trưng của tour diễn Eras Tour, cùng hai đoạn ghi âm giọng nói với nội dung: “Hey, it’s Taylor” và “Hey, it’s Taylor Swift”.
Động thái này được xem là bước đi mới nhất trong chuỗi nỗ lực của Swift nhằm giành quyền kiểm soát lớn hơn đối với các tài sản sáng tạo và hình ảnh cá nhân.
Những bước đi mạnh mẽ của Taylor Swift đang cho thấy vai trò ngày càng lớn của sở hữu trí tuệ đối với các nhà sáng tạo nội dung. Ảnh: The Conversation
Từ Spotify đến "Taylor's Version"
Trong hơn một thập kỷ qua, Taylor Swift nhiều lần thách thức những thông lệ vốn tồn tại lâu năm trong ngành công nghiệp âm nhạc.
Năm 2014, cô rút toàn bộ danh mục âm nhạc khỏi Spotify để phản đối mức thù lao mà nền tảng này chi trả cho nghệ sĩ. Đến năm 2017, các tác phẩm mới được đưa trở lại dịch vụ phát nhạc trực tuyến.
Năm 2019, Swift tiếp tục gây chú ý khi quyết định thu âm lại các album cũ sau khi quyền sở hữu bản ghi gốc (master recordings) của cô được chuyển nhượng cho công ty của Scooter Braun. Các album phát hành dưới nhãn "Taylor's Version" không chỉ giúp nữ ca sĩ giành lại quyền kiểm soát đối với các bản ghi mà còn đạt thành công thương mại vượt trội trên nhiều nền tảng phát trực tuyến.
Có thể "sở hữu" một giọng nói hay không?
Theo luật sở hữu trí tuệ hiện hành, các bản ghi âm và tác phẩm âm nhạc đều được bảo hộ quyền tác giả. Việc sao chép hoặc khai thác trái phép những bản ghi này có thể cấu thành hành vi xâm phạm bản quyền.
Tuy nhiên, câu hỏi liệu một người khác, hoặc một hệ thống AI, tạo ra giọng hát có âm sắc và phong cách tương tự Taylor Swift có vi phạm quyền sở hữu trí tuệ hay không lại là vấn đề phức tạp hơn nhiều.
Một tiền lệ đáng chú ý xuất hiện từ năm 1988 khi nữ ca sĩ Bette Midler thắng kiện Công ty Ford Motor sau khi doanh nghiệp này thuê người bắt chước giọng hát của bà để sử dụng trong quảng cáo truyền hình.
Vụ kiện cho thấy việc cố ý mô phỏng giọng nói, phong cách và sắc thái biểu diễn của một nghệ sĩ nổi tiếng có thể bị xem là hành vi "passing off" (mạo nhận hoặc gây nhầm lẫn về nguồn gốc thương mại). Trong hệ thống pháp luật Anh, đây là một hành vi xâm phạm quyền dân sự phát sinh từ việc tạo ra sự hiểu lầm gây thiệt hại về danh tiếng hoặc lợi ích kinh tế. Tại Mỹ, những hành vi tương tự có thể bị xử lý theo Đạo luật Lanham, vốn bảo vệ chống lại các hình thức giả mạo hoặc bắt chước gây hiểu lầm.
Điều đáng lưu ý là việc đăng ký nhãn hiệu đối với các câu nói hoặc mẫu giọng nói cụ thể không đồng nghĩa với việc một nghệ sĩ có quyền sở hữu độc quyền đối với toàn bộ giọng nói của mình. Phạm vi bảo hộ của nhãn hiệu thường chỉ giới hạn trong những dấu hiệu đã được đăng ký và được sử dụng trong các nhóm hàng hóa, dịch vụ xác định.
Deepfake và cuộc chiến bảo vệ danh tính số
Taylor Swift cũng là một trong những nạn nhân nổi tiếng của công nghệ deepfake.
Trong thời gian qua, hình ảnh khiêu dâm giả mạo bằng AI sử dụng khuôn mặt của nữ ca sĩ đã lan truyền trên mạng xã hội. Ngoài ra còn xuất hiện các hình ảnh do AI tạo ra nhằm thể hiện Swift mặc áo phông mang dòng chữ "Swifties for Trump" trong giai đoạn trước cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ.
Trước những nguy cơ này, Mỹ đã ban hành Đạo luật Take It Down vào năm 2025 nhằm xử lý các nội dung deepfake khiêu dâm. Tại Anh, các biện pháp bảo vệ tương tự cũng được bổ sung thông qua Đạo luật Dữ liệu (Sử dụng và Truy cập) năm 2025.
Trong bối cảnh nhiều quốc gia vẫn đang xây dựng khung pháp lý đối với các hành vi giả mạo bằng AI, việc Taylor Swift đăng ký nhãn hiệu cho các yếu tố nhận diện cá nhân được xem là cách thức giúp cô có thêm cơ sở pháp lý để yêu cầu gỡ bỏ nội dung vi phạm hoặc khởi kiện dân sự khi cần thiết.
Ngoài ý nghĩa thực thi quyền, việc sở hữu các đăng ký sở hữu trí tuệ chính thức còn mang lại lợi thế thực tế bởi nhiều nền tảng số hiện yêu cầu chủ thể quyền chứng minh quyền sở hữu trước khi xử lý yêu cầu gỡ bỏ nội dung.
Động thái đăng ký nhãn hiệu liên quan đến giọng nói và hình ảnh biểu diễn của Taylor Swift đang thu hút sự chú ý của giới pháp lý và ngành công nghiệp sáng tạo. Ảnh: The Conversation
Dữ liệu huấn luyện AI và bài toán bản quyền
Thách thức lớn hơn đối với Taylor Swift và cộng đồng nghệ sĩ hiện nay không chỉ nằm ở việc AI giả mạo giọng nói, mà còn ở việc các hệ thống AI sử dụng các tác phẩm có bản quyền để huấn luyện mô hình.
Về lý thuyết, người dùng có thể yêu cầu AI sáng tác một ca khúc mang phong cách Taylor Swift thời kỳ album "Fearless", nhưng được thể hiện bằng chất giọng pha trộn giữa Norah Jones và Diana Krall. Trong trường hợp đó, việc xác định chính xác tác phẩm nào bị sao chép để chứng minh hành vi xâm phạm bản quyền là vô cùng khó khăn.
Mặc dù AI có thể tạo ra nội dung mới, quá trình này thường dựa trên việc phân tích và khai thác khối lượng lớn dữ liệu có sẵn, bao gồm các tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả. Điều này làm dấy lên tranh cãi về việc liệu các nhạc sĩ, ca sĩ và chủ sở hữu quyền có được xin phép hoặc nhận thù lao tương xứng hay không.
Tại Anh, Công đoàn Nhạc sĩ (Musicians' Union) đã phát động chiến dịch yêu cầu các doanh nghiệp AI phải có sự đồng ý và trả thù lao cho nghệ sĩ khi sử dụng tác phẩm của họ làm dữ liệu huấn luyện.
Trước áp lực từ các ngành công nghiệp sáng tạo, Chính phủ Anh cũng đã rút lại đề xuất cho phép AI được khai thác tác phẩm có bản quyền theo cơ chế miễn trừ rộng rãi như từng cân nhắc trước đó.
Quyền tác giả có thể bảo hộ đến đâu cho tác phẩm AI?
Một câu hỏi khác đang được giới luật gia tranh luận là mức độ đóng góp của con người đến đâu thì một tác phẩm do AI hỗ trợ mới đủ điều kiện được bảo hộ quyền tác giả.
Hiệp hội Quyền Biểu diễn Anh (PRS for Music) hiện tuyên bố không đăng ký các tác phẩm hoàn toàn do AI tạo ra. Tuy nhiên, tổ chức này vẫn chấp nhận đăng ký những tác phẩm được xem là "AI hỗ trợ" nếu có sự tham gia sáng tạo của con người.
Theo Đạo luật Bản quyền, Kiểu dáng và Bằng sáng chế của Anh, các bản ghi âm do máy tính tạo ra vẫn có thể được công nhận trong một số trường hợp. Tuy nhiên, đối với tác phẩm âm nhạc hoặc sáng tác, yêu cầu về tính nguyên gốc vẫn là yếu tố cốt lõi để được bảo hộ.
Điều đó đồng nghĩa tác phẩm phải thể hiện kỹ năng, sự phán đoán và công sức sáng tạo của con người. Tuy nhiên, pháp luật hiện vẫn chưa xác định rõ mức độ tham gia tối thiểu của con người là bao nhiêu để đáp ứng tiêu chuẩn này.
Cuộc đua thiết lập luật chơi mới
Một số tín hiệu tích cực đã xuất hiện khi nhiều công ty AI gần đây đạt được các thỏa thuận dàn xếp với những chủ sở hữu quyền âm nhạc lớn liên quan đến việc sử dụng dữ liệu huấn luyện.
Dù vậy, giới chuyên gia cho rằng các nghệ sĩ vẫn cần những cơ chế bảo vệ mạnh mẽ hơn để ngăn chặn việc khai thác trái phép giọng nói, phong cách biểu diễn và các dấu hiệu nhận diện cá nhân trong môi trường số.
Khi các quy định về AI và sở hữu trí tuệ vẫn còn nhiều khoảng trống pháp lý, cuộc tranh luận xoay quanh quyền kiểm soát danh tính số của nghệ sĩ được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng. Động thái mới nhất của Taylor Swift đang phát đi thông điệp rằng nghệ sĩ không chỉ cần bảo vệ tác phẩm, mà còn phải bảo vệ chính bản thân họ trước những khả năng sao chép chưa từng có mà AI mang lại.
Theo Sở Hữu Trí Tuệ
Tags:
giải trí
Bài viết đóng góp, xin gửi về email:
giadinhtieudung@gmail.com
